Thị trường việc làm Mỹ đang trải qua một đợt giảm sâu chưa từng thấy, khi trí tuệ nhân tạo và xu hướng “hiệu quả” đang làm mờ đi giá trị của bằng cấp đại học.

Dữ liệu việc làm 2025: Một cú sụt giảm bất ngờ

The U.S. Bureau of Labor Statistics (BLS) công bố rằng năm 2025 chỉ tạo ra 584.000 việc làm mới – con số thấp hơn hơn 70% so với hơn 2 triệu việc mỗi năm trong hai năm trước. Trung bình mỗi tháng thị trường chỉ tạo ra khoảng 48.000 việc, và các điều chỉnh lại dữ liệu tháng 10 và 11 khiến tình hình trông còn nghiêm trọng hơn: tháng 10 từ mất 105.000 việc được chỉnh thành mất 173.000, tháng 11 từ tăng 64.000 việc giảm còn 56.000.

Eric Merlis, đồng trưởng bộ phận thị trường toàn cầu tại Citizens, nhận định: “Tỷ lệ thất nghiệp và các chỉ số lực lượng lao động hầu như không biến động, cho thấy thị trường vẫn ổn định nhưng tốc độ tăng trưởng đã chững lại rõ rệt.” Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp giảm xuống 4,4% vào tháng 12, các nhà phân tích cho rằng phần lớn giảm là do các điều chỉnh kỹ thuật của BLS, chứ không phản ánh sức khỏe thực sự của nền kinh tế.

“Hiệu quả” trở thành tôn giáo mới của các ông lớn công nghệ

Theo Business Insider, khái niệm “hiệu quả” đã chuyển từ một mục tiêu doanh nghiệp sang một “tôn giáo” tại thung lũng Silicon và lan rộng ra toàn bộ khu vực tư nhân trong năm 2025. Những người dẫn đầu xu hướng này – Mark Zuckerberg (Meta), Sundar Pichai (Google) và Elon Musk (Tesla/SpaceX) – đang thúc đẩy một “cuộc đại san phẳng” nhằm loại bỏ các tầng quản lý trung gian và giản lược sơ đồ tổ chức.

Chiến lược flattening và hậu quả

Trong bối cảnh lãi suất cao và lạm phát kéo dài, các công ty như Dell, AT&T và Verizon đã thực hiện hàng loạt đợt sa thải âm thầm nhưng quyết liệt, nhằm cân đối ngân sách. Đáng chú ý, Bộ Hiệu quả Chính phủ (DOGE), do Elon Musk đứng đầu, cũng đã tham gia vào cuộc “chiến tranh hiệu quả”. Theo NBC News, trong năm 2025 khoảng 265.000 nhân viên liên bang đã mất việc; Musk thậm chí gửi email yêu cầu nhân viên liệt kê mọi nhiệm vụ để đánh giá năng suất, cảnh báo rằng không phản hồi đồng nghĩa với “tự nguyện từ chức”.

Tác động tới khu vực công và người lao động trí thức

Giá trị bằng cấp đại học đang bị “đánh giá lại”. Jaqueline Kline, sinh viên mới tốt nghiệp, cho biết: “Tấm bằng đại học từng là một đặc quyền, nhưng giờ nó chẳng còn ý nghĩa gì. GPA của tôi không còn quan trọng nếu không có công việc.” Các chatbot và AI tạo sinh ngày càng thành thạo trong việc viết mã, soạn thảo văn bản và xử lý hành chính, khiến việc tuyển dụng cho nhân viên văn phòng có trình độ cao trở nên “đóng băng”. Charley Kim, một nhân viên nhân sự trẻ trong ngành công nghệ, mô tả: “Được gọi đi phỏng vấn bây giờ còn khó hơn cả việc vượt qua buổi phỏng vấn đó.”

Số liệu thống kê cho thấy tỷ lệ thất nghiệp dài hạn đang tăng, trong khi tỷ lệ nghỉ việc tự nguyện giảm – một dấu hiệu cho thấy người lao động đang “bám ghế” vì lo sợ không tìm được cơ hội mới.

Những tia sáng trong bối cảnh khó khăn

Không phải mọi ngành đều chịu áp lực tiêu cực. Theo Bộ Lao động Mỹ, trong tháng 12 việc làm tăng mạnh ở lĩnh vực dịch vụ ăn uống, y tế và hỗ trợ xã hội, trong khi bán lẻ và sản xuất vẫn là gánh nặng kéo lùi chỉ số chung. Thu nhập bình quân theo giờ cũng tăng 3,8% so với cùng kỳ năm trước, đạt 37,02 USD – một chỉ số mà Cục Dự trữ Liên bang (Fed) đang theo dõi chặt chẽ vì có thể làm gia tăng áp lực lạm phát.

Một báo cáo của McKinsey (tháng 6/2025) cho thấy gần 80% doanh nghiệp đã áp dụng AI tạo sinh, nhưng đa số chưa thấy tác động đáng kể tới lợi nhuận. Ngay cả Elon Musk cũng thừa nhận dự án DOGE “thành công một chút”.

Nhìn về 2026: Những câu hỏi chưa có lời đáp

Đối với người lao động, việc chờ đợi kết quả của “cược” AI và hiệu quả là một sự xa xỉ. Abbey Owens, một người tìm việc, chia sẻ: “Ban đầu tôi tìm kiếm một công việc cụ thể, nhưng rồi tiêu chuẩn dần hạ xuống mức: tôi chấp nhận gần như bất cứ điều gì.” Năm 2026 mở ra với nhiều bất định, khi bóng ma “hiệu quả” vẫn tiếp tục ám ảnh các quyết định nhân sự từ Washington D.C. đến thung lũng Silicon.