Nội dung chính
Sai sót của tổ lái khiến máy bay B-52 Mỹ rơi xuống đảo Greenland khi mang 4 quả bom hạt nhân, làm phát tán lượng lớn vật liệu phóng xạ.
Nguyên nhân gây cháy và rơi máy
Vào ngày 21/1/1968, chiếc B-52G mang mã hiệu HOBO‑28 thực hiện nhiệm vụ tuần tra hạt nhân quanh căn cứ Thule, Greenland, chở theo bốn quả bom nguyên tử. Khi đang bay vòng kín, một thành viên phi công phát hiện mùi khét cao su. Nguyên nhân là một tấm đệm mút đặt trên lỗ thoát khí nóng đã bốc cháy, làm ngọn lửa lan nhanh và phá hỏng hệ thống điện.
Phi hành đoàn cố gắng dập tắt nhưng lửa vượt ra ngoài tầm kiểm soát. Khi buồng lái ngập khói, họ yêu cầu hạ cánh khẩn cấp tại sân bay Thule, nhưng do mất điện và thời gian phản hồi chậm, máy bay đã không kịp hạ cánh và lao thẳng vào băng vịnh North Star với tốc độ khoảng 900 km/h.
Hậu quả tức thời
Sáu thành viên trong bảy người trên máy bay đã nhảy dù thành công; thành viên thứ bảy tử vong vì chấn thương đầu nghiêm trọng. Va chạm mạnh đã kích hoạt các khối thuốc nổ trên bốn quả bom, nhưng không gây nổ hạt nhân. Thay vào đó, vật liệu phóng xạ (plutonium) bị phát tán trên diện rộng, để lại một “vết sẹo” trên băng dài 700 m, rộng 160 m.
Chiến dịch “Chrome Dome” và bối cảnh chính trị
HOBO‑28 đang thực hiện một phần của chiến dịch bí mật “Chrome Dome” – các phi đội B-52 mang vũ khí hạt nhân tuần tra không gian phía bắc, sẵn sàng đáp trả bằng đòn trả đũa hạt nhân nếu Mỹ bị tấn công. Các chuyến bay thường xuyên xuyên qua Bắc Mỹ và châu Âu, khiến Greenland – một khu vực được Đan Mạch tuyên bố là “vùng phi hạt nhân” từ năm 1957 – trở thành điểm nóng tiềm tàng.
Phản ứng và dọn dẹp
Vụ rơi xảy ra cách sân bay Thule khoảng 11 km. Nhóm thợ săn Inuit địa phương, cùng với binh sĩ Mỹ và nhân viên Đan Mạch, đã nhanh chóng thu thập mảnh vỡ và băng nhiễm xạ trong điều kiện nhiệt độ xuống -60 °C. Washington ban đầu muốn để máy bay chìm, nhưng Đan Mạch yêu cầu thu hồi toàn bộ, lo ngại mất kiểm soát căn cứ Thule.
Chiến dịch dọn dẹp mang tên “Crested Ice” được triển khai ngay, vì băng sẽ tan vào mùa xuân. Các mảnh vỡ được chuyển tới nhà máy Pantex (Texas) để giám định, còn băng nhiễm xạ được đóng kín trong thùng thép và vận chuyển tới cơ sở Savannah River (Nam Carolina).
Hệ lụy lâu dài và tranh cãi
Vụ tai nạn làm lộ thực tế Mỹ thường xuyên triển khai oanh tạc mang vũ khí hạt nhân trên không gian Greenland, gây căng thẳng trong quan hệ Washington‑Copenhagen. Các tài liệu giải mật năm 1995 cho thấy Thủ tướng Đan Mạch H.C. Hansen đã ngầm cho phép Mỹ đặt vũ khí hạt nhân trên đảo qua một lá thư tay.
Quân đội Mỹ đã lưu trữ ít nhất 48 đầu đạn hạt nhân tại căn cứ Thule trong giai đoạn 1958‑1965. Sau vụ rơi, những người tham gia dọn dẹp báo cáo các vấn đề sức khỏe – lão hóa sớm, mệt mỏi, bệnh ngoài da, suy giảm hệ miễn dịch – nhưng các cuộc điều tra không thể xác định mối liên hệ trực tiếp với phơi nhiễm phóng xạ.
Vụ mất một quả bom và những giả thuyết
Năm 2008, BBC công bố rằng một trong bốn quả bom chưa được thu hồi, vì đã rơi qua lớp băng và chìm xuống đáy vịnh North Star. Một chiến dịch trục vớt bằng tàu ngầm đã được triển khai nhưng không thành công. Khi phân tích mảnh vỡ, Mỹ phát hiện một tầng thứ cấp của bom bị thất lạc.
Một số chuyên gia cho rằng quả bom mất không gây nguy hiểm ngay lập tức, nhưng khả năng lớn là vật liệu hạt nhân cấp độ vũ khí vẫn còn nằm dưới đáy biển. Ngược lại, Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch (2009) khẳng định không có quả bom nào bị mất, cho rằng các hoạt động tìm kiếm nhằm truy vết uranium‑235 trong lõi phân hạch.
Phạm Giang (Theo New World, Eurasian Times)
